Wanneer is een werkschakelaar verplicht, en welke kies je?

Je staat bij de buitenunit van een warmtepomp, de kap moet eraf, en het enige wat dat ding spanningsloos maakt zit twee verdiepingen lager in de meterkast. Achter een deur waarvan de bewoner de sleutel kwijt is. Dat is het moment waarop je merkt of degene voor jou heeft nagedacht.

Precies daarvoor bestaat de werkschakelaar: een schakelaar binnen handbereik van het apparaat, waarmee je het lokaal en zichtbaar uitschakelt voordat je eraan begint. Klinkt simpel, maar de vraag wanneer je er een moet plaatsen levert online opvallend veel tegenstrijdige antwoorden op.

Dat komt doordat er twee verschillende redenen zijn om iets af te schakelen, met elk hun eigen eis. Je schakelt af om te voorkomen dat een machine onverwacht start terwijl je er met je handen in zit, dat is mechanisch gevaar. Of je schakelt af om spanning weg te nemen, dat is scheiden tegen elektrische schok. NEN 1010 behandelt die twee apart, en wie ze door elkaar haalt komt uit bij een half antwoord.

Hieronder staat welke van de twee in jouw situatie geldt, wat dat per toepassing betekent voor airco's, warmtepompen, motoren en omvormers, en daarna de keuze zelf: poligheid, ampère versus kilowatt, IP-klasse, vergrendeling en plaatsing. Wil je meteen naar het advies, gebruik dan de keuzehulp verderop.

Twee redenen om af te schakelen, twee verschillende eisen

NEN 1010 omschrijft de werkschakelaar in artikel 536.3.2 als een toestel voor uitschakeling bij niet-elektrotechnisch onderhoud. Let op die formulering. Het gaat niet om werk aan de elektrische installatie, het gaat om al het andere werk aan een apparaat dat elektrisch wordt aangedreven. Filters schoonmaken, een ventilatorblad vrijmaken, een lager vervangen. Het gevaar dat je daarmee afdekt is dat het ding aanslaat terwijl je erbij bent.

Die eis komt niet uit de lucht vallen. Voor machines werkt NEN-EN-IEC 60204-1 hetzelfde principe uit in artikel 5.4, als een schakelaar om onverwacht starten te voorkomen, en de Machinerichtlijn 2006/42/EG vormt daar het wettelijke kader boven. Waar een compressor, ventilator, pomp of motor in het spel is, is een lokale afschakelmogelijkheid dus geen luxe maar de norm.

Scheiden is een andere handeling met andere eisen. Daar gaat het om het wegnemen van spanning zodat je veilig aan de elektrische installatie zelf kunt werken, en dat doe je met een scheider, een lastscheider of een automaat met scheidende eigenschappen. Een apparaat zonder bewegende delen, zoals een omvormer, valt in deze categorie. Er draait niets, dus 536.3.2 is niet de bepaling die je zoekt. Dat betekent niet dat je zonder schakelaar klaar bent, want ook scheiden kent zijn eigen harde eisen. Verderop staat welke.

En de vraag die daaronder ligt: is dit wettelijk verplicht? NEN 1010 is een norm, geen wet. Maar via de Omgevingsregeling zijn de veiligheidsbepalingen van NEN 1010 aangewezen in het Besluit bouwwerken leefomgeving, en een elektrische installatie moet daaraan voldoen. In de praktijk is de norm dus verplicht, en 536.3.2 zit in dat aangewezen veiligheidsdeel.

De snelste manier om het te bepalen

Twee vragen brengen je in vrijwel elke situatie bij het juiste antwoord. Loop ze langs, onthoud je letter, en zoek de kaart onderaan op.

Per toepassing: wat je echt nodig hebt

De algemene regel is duidelijk, maar in de praktijk kom je een handvol situaties steeds opnieuw tegen. Dit is per geval wat er geldt en waar je op let.

Voor de zwaardere 3-fase toepassingen loopt dit verhaal door in de beveiliging erachter. Welke aardlekbeveiliging daarbij hoort staat in welke aardlekbeveiliging je nodig hebt voor krachtstroom.

Waar het misgaat: 40 A is niet altijd 40 A

Dit is de fout die we het vaakst voorbij zien komen, en hij is begrijpelijk. Er staat 40 A op de voorkant, de groep is 3x25 A, dus dat zit ruim. Toch kan diezelfde schakelaar op een motorlast fors te licht zijn.

De reden zit in de gebruikscategorie uit IEC 60947-3. Een schakelaar wordt niet getest op één stroomwaarde, maar per lastsoort. Een weerstandslast en een inductiemotor kunnen dezelfde bedrijfsstroom trekken, terwijl de omstandigheden bij het in- en uitschakelen totaal verschillen. Een motor trekt een hoge inschakelstroom en levert bij het verbreken een inductieve boog die de contacten aanvreet.

Wat dat concreet doet met de cijfers: een ABB werkschakelaar uit de OT-serie van 40 A levert bij AC-21 inderdaad 40 A, maar bij AC-23 op 400 V blijft er 23 A over, wat neerkomt op 11 kW motorvermogen. Bijna de helft, bij dezelfde schakelaar en hetzelfde typenummer op de doos.

Daarom de vuistregel: schakel je een motorlast, dimensioneer dan op de kW-waarde bij AC-23 en niet op de ampères op het front. Die kW-waarde is de enige die rekening houdt met inschakelstroom en boogvorming. En let op dat het verschil per fabrikant flink oploopt. Onze ABB werkschakelaar 4P 40A staat op 11 kW, terwijl de Sontheimer 4P 40A IP65 op 22 kW zit. Zelfde 40 A op de voorkant, dubbel het motorvermogen.

Drie fouten die daarna komen

Te weinig polen. Bij een 3-fase apparaat schakelt een 3-polige uitvoering alleen de fasen en laat de nul staan. Wil je het apparaat volledig vrij hebben, dan neem je 4-polig. Bij een 1-fase motor is 2-polig het minimum, want een schakelaar die alleen de fase verbreekt laat de nul onder spanning staan zodra er ergens een fout zit.

Drukknoppen. Een werkschakelaar moet een zichtbare, mechanisch vastgezette stand hebben. Een schakelaar met drukknoppen is voor deze functie niet toegestaan, want je kunt aan de buitenkant niet zien of het contact echt open staat.

In de stuurstroom in plaats van de hoofdstroom. Een schakelaar die alleen het stuurcircuit onderbreekt laat de hoofdstroom onder spanning. Dat mag in beperkte gevallen, maar dan mag je uitsluitend inspecteren en instellen, geen echt onderhoud uitvoeren. Zit je met je handen bij bewegende delen, dan hoort de schakelaar in de hoofdstroomketen.

IP-klasse, vergrendeling en waar je hem hangt

Buiten is IP65 de ondergrens. Die klasse betekent stofdicht en bestand tegen een waterstraal uit iedere richting, en dat is precies wat een schakelaar naast een buitenunit jaar in jaar uit voor de kiezen krijgt. Een IP44-uitvoering die tegen spatwater kan houdt een schuine regenbui op een noordwand niet buiten. Binnen in een droge technische ruimte volstaat een lagere klasse, maar in een kruipruimte, een stal of een wasruimte pak je alsnog IP65.

Voor de plaatsing gelden drie eisen die je overal terugziet. De schakelaar moet goed bereikbaar zijn, hij moet duidelijk zichtbaar zijn, en hij hoort bij het onderdeel dat hij afschakelt. In de praktijk betekent dat naast de unit en niet erop, zodat trillingen en warmte er niet bij komen en je hem kunt bedienen zonder eerst een kap te verwijderen. Kan die nabijheid niet, dan moet er een opschrift bij dat ondubbelzinnig aangeeft wat de schakelaar uitschakelt. Een ongelabelde werkschakelaar drie ruimtes verderop is in de praktijk geen werkschakelaar meer.

Verder is een vergrendelbare uitvoering het overwegen waard zodra er meer dan één persoon aan het werk is. Een schakelaar die je in de UIT-stand met een hangslot kunt blokkeren maakt lockout-tagout mogelijk, de werkwijze waarbij degene die aan het apparaat werkt de sleutel zelf houdt. Bij werken aan machines onder NEN 3140 is dat de gangbare manier om te voorkomen dat een ander hem in goed vertrouwen terugzet. Bij grotere installaties is een hulpcontact naar de veiligheidsbesturing een verstandige aanvulling, zodat de besturing weet dat de werkschakelaar open staat en de aandrijving actief blokkeert.

Tot slot de omkasting. Waar aanraking van klemmen mogelijk is, bijvoorbeeld in een ruimte waar ook niet-vakbekwame mensen komen, kies je een afgeschermde uitvoering. In ons assortiment is de Shield SRS-432 4P 32A daar het voorbeeld van. Naast ABB, Sontheimer en Shield voeren we ook Eaton, in 2-polige uitvoeringen vanaf 20 A voor de lichtere 1-fase toepassingen.

Welke werkschakelaar past bij jouw klus?

Twee vragen, en je weet welke poligheid, kW-klasse en IP-waarde je nodig hebt.

Kort samengevat: draait er iets, dan hoort er een werkschakelaar bij, binnen handbereik en met de kW-waarde als maat. Beweegt er niets, dan gaat het om scheiden, en ook dan zit er in de meeste installaties een schakelaar op de juiste plek. Bekijk onze werkschakelaars van ABB, Eaton, Sontheimer en Shield of de bredere reeks groepenkast-componenten. Twijfel je over de juiste kW-klasse of poligheid? Neem contact op met onze specialisten, dan kijken we het met je door.